වැඩ වැඩිවීම සහ පඩි අඩුවීම

ප්‍රභාස්වර

1960 දශකය අවසානයේදී, ඇමරිකානු සරසවිවල සමාජ විiා විෂය ඉගැන්වූ මහාචාර්යවරු බොහෝමයක් අවධාරණය කළ දෙයක් වූයේ, 20 වන සියවය අග වන විට ලොව තුළ බිහිවීමට නියමිත නව තාක්ෂණික මෙවලම් හේතුවෙන් බහුතරයක් රටවැසියන්ගේ වැඩ කරන කාලය බෙහෙවින් අඩුවී ඔවුන්ට හොඳ විවේකයක් අනිවාර්යයෙන්ම ලැබෙනු ඇති බවයි. ඒ අනුව, වසර 2000 වන විට මිනිසුන් සතියකට පැය 20කටත් වඩා අඩුවෙන් වැඩ කරන වතාවරණයක් ඇතිවීම නොවැළැක්විය හැකි වග මෙකී මහැදුරෝ පුන පුනා කීහ. අධි තාක්ෂණය නිසා හටගන්නා මේ අතිරේක විවේක කාලය කළමනාකරණය කරගන්නා හැටි ශ්‍රමිකයින්ට මැනවින් කියාදීම, අනාගත සමාජ විiාඥයන්ට අයත් කාර්යභාරයක් වනු ඇතැයි ඔවුහු විශ්වාස කළහ. එහෙත් පසු කලෙක පැමිණි නවීන තාක්ෂණය, ඇමරිකානුවන්ගේ වැඩ සතියට අලුතෙන් පැය ගණන් එකතු කළා පමණක් නොව, විවේකය යනු කුමක්දයි නොදන්නා තරමට ඔවුන්ව කාර්යාලයට ඇද බැඳ තබා ගන්නා ලදි. 2002 වසර තුළ ඇමරිකානු ශ්‍රම බලකායෙන් 1/4කට එකම එක නිවාඩුවක්වත් ගන්න බැරි වූ බව සංඛ්‍යා ලේඛන හා සාක්ෂි සහිතව 2003 වසරේදී පෙන්වා දුන්නේ ඇමරිකානු සමාජ විiාඥයකු වන ජෝන් ඩී ග්‍රාෆ්ය. මධ්‍යතන යුගයේ විසූ ප්‍රවේණිදාසයින් පවා මීට වඩා අඩුවෙන් වැඩ කළ ශ්‍රමිකයින් කොට්ඨාසයක් වග මහැදුරු ග්‍රාෆ් පවසා සිටියේය. ඉහළ පොලියක් සහිත නිවාස ණය, සෞඛ්‍ය රක්ෂණ පිරිවැය සහ දරුවන්ගේ අධ්‍යාපන වියදම් යනාදිය ක්‍රම ක්‍රමයෙන් වැඩි වන විට දුව දුව වැඩ කිරීම හැර වෙනත් විකල්පයක් ඇමරිකානුවන් සතුව නොවීය. මිත්‍ර ඇසුරක් හෝ පවුලේ සුහද හමුවක් වෙනුවෙන් තම දිනපොත බලා මාස ගණනාවකට කලින් ඒ සඳහා දින වෙන් කිරීමට තරම් මොවුහු කාර්යබහුල වී සිටිහය. ඉහළ වැටුප් ලැබූ කළමනාකරණ ශ්‍රේණියට අයත් ඇමරිකානුවන් පවා හෘදය රෝගවලට හා මානසික ආතතියට නිතර බඳුන් වන්නට විය. නිවෙස්වල සුරතලයට ඇති කළ සුනඛයින් සිය ලොම් සපාකමින් දැඩි විශාදයෙන් පෙළෙන්නට වූයේ හාම්පුතුන්ට උන් ගැන් සොයා බලන්නට කාල වේලාවක් නොලැබුණු හෙයිනි.

ඇමේසන් සංස්කෘතිය
1994 ජූලි 05 වැනි දින ස්ථාපිත කරනු ලැබූ ඇමේසන් ආයතනය, ඊ ග්‍රන්ථ අලෙවිය, ඉලෙක්ට්‍රොනික මෙවලම් වෙළෙඳාම, ක්ලවුඞ් කම්පියුටින් සහ කෘත්‍රිම බුද්ධිය වැනි ක්ෂේත්‍රයන්හි ජයකෙහෙළි නැංවූ ඇමරිකානු බහුජාතික සමාගමකි. 2017 වසරේදී ඇමේසන් ඉපැයූ ආදායම ඇමරිකන් ඩොලර් බිලියන 177 ඉක්මවීය. 2018 මාර්තු 06 වැනි දින, ජාත්‍යන්තර ෆෝබ්ස් සඟරාව, ලොව ධනවත්ම පුද්ගලයා ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ ඩොලර් බිලියන 112ක වත්කමකින් යුතු ඇමේසන්හි නිර්මාතෘ සහ එහි වත්මන් සභාපති වන 54 හැවිරිදි ජෙෆ් බෙසෝවය. ඇමරිකාවේ සියැටල් නුවර පිහිටි ඇමේසන් ප්‍රධාන කාර්යාලය වෙත බඳවා ගන්නා නවක සේවක සේවිකාවන්ට එහි මානව සම්පත් කළමනාකරුන් මුලින්ම විස්තර කරන්නේ ආයතනය තුළ තිබෙන අති දුෂ්කර ‘වැඩ සංස්කෘතියක්’ පිළිබඳවය. සමාගමෙන් ඔහුට/ඇයට පිරිනමන ටැබ් එක වෙත පාන්දර 1.00ට වුව කළමනාකාරීත්වයෙන් එවන ඊ මේල් පණිවුඩයට එවේලේම ප්‍රතිචාර දැක්විය යුතුය. ඔවුන්ට ලබාදෙන අලෙවි ඉලක්කයන් සපුරාලීමට නොහැකි වුවහොත් ගෙදර යාමට සූදානම් විය යුතුවේ. තමා අවට සිටින සේවකයන්ගේ හෝ කළමනාකරුවන්ගේ වැරදි දුටුවහොත් ඒවා හොරෙන් රපෝර්තු කිරීම සඳහා රහස්‍ය ඊ මේල් ගිණුමක් ඉහළ කළමනාකාරීත්වය විසින් හැම සේවකයකුටම ලබා දී තිබේ. මෙමගින් සේවකයන් බෙදා වෙන්කොට පාලනය කිරීම ඇමේසන්හි පරිචයයි. අලෙවි ඉලක්ක සපුරාලන අයට සමාගමේ සොච්චම් කොටස් හිමිකමක් පිරිනැමෙයි. අවම වශයෙන් සතියකට පැය 8ක්වත් වැඩ නොකළහොත් එවැනි අය උසස්වීම් හෝ කොටස් හිමිකම් සඳහා සුදුසුකම් නොලබති. වසර 2ක් පමණ ඇමේසන්හි සේවය කොට පසුව ඉන් ඉවත් වූ ඇමරිකානුවකු වන බෝ නෙල්සන් පවසන්නේ, නවකයින් මෙන්ම ජ්‍යෙෂ්ඨයින්ද ‘වැඩ පීඩනය’ දරාගත නොහැකිව කාර්යාලය තුළ ඉකිගසා හැඬීම තමා දුටු සුලබ දසුනක් බවයි. අසනීපයකදී ලෙඩ නිවාඩු ගැනීම යනු රැකියාවට කණකොකා හැඬීම යැයි බෝ නෙල්සන් කියයි. ඒ අනුව, බහුතරයක් අමේසන් සේවකයින්ට පෞද්ගලික ජීවිතයක් කියා දෙයක් සැබවින්ම නොමැත.

වැඩ, වැඩ සහ තවත් වැඩ
ලොව අනෙක් බහුජාතික සමාගම්ද ‘ඇමේසන් වැඩ සංස්කෘතිය’ තම ආයතන තුළ ස්ථාපිත කිරීමට දැන් දැන් වලි කන්නේ, රොබෝවරු වැනි සේවකයින් හදා ගැනීම ඔස්සේ ඇදහිය නොහැකි තරම් ලාභ ඉපැයිය හැකි වග ඔවුන් දන්නා හෙයිනි. ඇමරිකානු ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ආයතනයේ සංඛ්‍යා ලේඛනවලට අනුව, 1973 සිට 2016 දක්වා වන කාලය අතරතුර එරට ශ්‍රමිකයින්ගේ ඵලදායිතාව 73.7%කින් ඉහළ ගොස් ඇතත්, ඔවුන්ට පැයක් තුළදී ගෙවන වේතනය වැඩි වී තිබෙන්නේ 12.5%කින් පමණි. පැයේ වේතනය මෙන් හය ගුණයකින් ඵලදායිතාව ඉහළ ගොස් ඇතිවග මෙයින් පෙනී යයි. 2017දී ඇමරිකානු වෘත්තිකයින්ගේ සංගමය විසින් සිදු කළ සමීක්ෂණය අනුව පහත සඳහන් කරුණු කාරණා අනාවරණය විය. සෑම ඇමරිකානුවන් 10 දෙනකු අතරින් 08 දෙනෙක්ම විශාදයෙන් පෙළෙති. දෛනික සේවාවන් සපයන අතරතුර වැඩ පීඩනය හේතුවෙන් මානසික ආතතියට පත් ඇමරිකානුවන්ගේ ප්‍රතිශතය 79%කි. වැඩ බිමේ ආතතිය පාදක කොට ගෙන ශ්‍රමිකයින් තුළ හට ගත් හීන ඵලදායිතාව හේතුවෙන් ඇමරිකානු හාම්පුතුන්ට වාර්ෂිකව අහිමි වී යන ආදායම ඩොලර් බිලියන 300කි. කාර්යාලීය වැඩ අධික වීම නිසා සුව නින්දක් නොලැබීම සහ සමාජ සම්බන්ධතා අහිමිවීම වැනි දේවල් සිදුවුණු බව ඕස්ටේ්‍රලියානු ශ්‍රම බලකායෙන් 62%ක්ම පවසා සිටියේ, 2016-2017 අතර කාලයේදී සිදු කෙරුණු මෙඩි බෑන්ක් සමීක්ෂණයේදී ය. ප්‍රංශයේ මෙම ප්‍රතිශතය 52%ක් වූ අතර ඉන්දියාවේ එය 80%කි.

ඒකාධිකාරී සෙවණැල්ල
පසුගිය වසර 15 ඇතුළත ලෝකයේ හැම ව්‍යාපාර ක්ෂේත්‍රයක්ම පාහේ දැවැන්ත සමාගම් අතළොස්සක ඒකාධිකාරී සෙවණැල්ල විසින් ගිලගනු ලැබීයැයි කීම අතිශයෝක්තියක් නොවේ. ගෝලීය ක්‍රෙඩිට් කාඞ් වෙළෙඳපොළින් 95%ක්ම අයත් වන්නේ, ඇමරිකන් එක්ස්ප්‍රස්, මාස්ටර් කාඞ් හා වීසා යන සමාගම් ත්‍රිත්වයටය. නැගී එමින් සිටි සමාජ මාධ්‍ය ජාලයක් වන වට්ස් ඇප් සහ ඉන්ස්ටග්‍රැම්, ෆේස්බුක් නම් දැවැන්තයා විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදි. ඇමේසන් සිය ඒකාධිකාරී බලමහිමය යොදවා තම නිපැයුම්වල මිල (තාවකාලිකව) වෙළෙඳපොළ තුළ පහත හෙලූ නිසා ‘ටොයිස් ආර් අස්’ නම් සමාගමට ඇමරිකාව තුළ තිබූ ඔවුන්ගේ වෙළෙඳ සැල් 735ම වසා දැමීමට සිදුවිය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 30,000ක සේවක පිරිසකට ඔවුන්ගේ රැකියා අහිමිව ගියේය. ගෝලීය ‘ඔන්ලයින් සෙවුම් වෙළෙඳපොළෙන්’ 81%ක්ම අයත් වන්නේ ගූගල් සමාගමටය. ගෝලීය අන්තර්ජාල වෙළෙඳ දැන්වීම් ක්ෂේත්‍රයෙන් 85%ක් පාලනය කරන්නේද ගූගල්ය. මොබයිල් සමාජ මාධ්‍ය හා අදාළ ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳපොළෙන් 77%ක්ම ෆේස්බුක් සතුව පවතී. ලොව ස්මාර්ට් ෆෝන් වෙළෙඳපොළ ලාභයන්ගෙන් 91%ක්ම ඩැහැගන්නේ ඇපල් සමාගමයි.

ගෝලීය වෙළෙඳපොළින් තරගකාරීත්වය අතුරුදන් වී ඒ තුළ සමාගම් කිහිපයක ඒකාධිකාරය ස්ථාපිත වූ විට, කුඩා හා මධ්‍යම පරිමාණ ව්‍යවසායකයින්ගේ සහ සාමාන්‍ය ශ්‍රමිකයින්ගේ එදිනෙදා පැවැත්මට ඉන් මහත් තර්ජනයක් එල්ල වේ. ඇමේසන් වැනි ශ්‍රමය සූරාකන වැඩ සංස්කෘතීන් අබියස සේවක සේවිකාවන්ගේ කේවල් කිරීමේ හැකියාව සහ අදීන බව සැණෙකින් වාෂ්ප වී යයි. ව්‍යාපාරවලින් ජනනය වන සියලු ලාභ, බලවතුන් අතළොස්සකගේ සාක්කුවට වැටෙන විට, ලොව ආදායම් බෙදීයාමේ විෂමතාව දිනෙන් දින ඉහළ යාම නොවැළැක්විය හැකිය. එහෙයින්, රාජ්‍යන්හි, සිවිල් සමාජයේ හා වෘත්තීය සමිතිවල අවධානය මෙකී භයානක ප්‍රවණතාව කෙරෙහි අනිවාර්යයෙන් යොමුවිය යුතු අවධිය එළැඹ තිබේ.

සොඳුරු අඬහැරය
ඇමරිකාවේ බෲකින්ස් පර්යේෂණ ආයතනය විසින් 2017 සැප්තැම්බර් මාසයේදී එළිදැක්වූ වාර්තාවට අනුව, 1973 සිට වසර 44ක් පුරා ඇමරිකානු ශ්‍රමිකයින්ගේ වැටුප් වර්ධක (උද්ධමනයද සැලකිල්ලට ගෙන) විශ්ලේෂණය කර බැලීමේදී 2017 වන විට ඔවුන්ගේ පඩි නඩි වැඩි වී ඇත්තේ 10%කින් පමණි. ඒ අනුව, ඇමරිකාවේ ශ්‍රම බලකායේ වාර්ෂික වැටුප් තලයන්හි යථා වර්ධන වේගය 0.2%ක් වැනි සොච්චමකි. එහෙත් සමාගම්වල ලොකුම ලොක්කන්ගේ වැටුප්, මෙකී කාල වකවානුව තුළ 27%කින් වර්ධනය වී තිබේ. සේවක වැටුප් එකතැන පල්වීම, ඩිජිටල් තාක්ෂණ මෙවලම් හරහා ශ්‍රමිකයින්ගේ ඵලදායිතාව අධීක්ෂණය කරමින් ශ්‍රමය සූරාකෑම සහ හාම්පුතුන්ට හිතුණ සැණින් සේවකයින් දොට්ට දැමීම යනාදියට එරෙහිව ජර්මන් ජාතික යූ ටියුබ් වීඩියෝ නිර්මාණකරුවකු වන 53 හැවිරිදි ජොර්ග් ස්ප්‍රේව්, ‘යූ ටියුබ් නිර්මාණකරුවන්ගේ සංගමය’ නමින් ඔන්ලයින් කම්කරු ව්‍යාපාරයක් 2018 මාර්තු මාසයේදී ආරම්භ කළේය. මේ වන විට යූ ටියුබ් වෘත්තීය සමිතියට සාමාජිකයින් 16,000ක් පමණ ලොව නන් දෙසින් එක්ව තිබේ. ඩිජිටල් සේවක මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස සැබෑ අරගල දියත් කිරීමට පෙර, සේවකයින් ‘ඇන්දීම’ පිණිස බහුජාතික හාම්පුතුන් උපයෝගී කරගන්නා ජනප්‍රිය ප්‍රෝඩාවක් නොබියව හෙළිදරව් කළයුතු යැයි ජෝර්ග් ස්ප්‍රේව් පවසයි. නවතම අයිපෑඞ්, අයිෆෝන් හා ඇපල් ලැප්ටොප් හාම්පුතුන් විසින් සේවකයන් වෙත නොමිලේ පිරිනමන්නේ ආදරයට නොව වසරේ දින 365 සහ දවසේ පැය 24 පුරා ඔවුන්ගෙන් වහලුන් මෙන් වැඩ ගැනීමටය. පුරාණයේදී මෙන් නොව සමාගම් ලොක්කෝ ද සේවකයා මෙන් ‘කැෂුවල්’ සූට්වලින් සැරසී ඔවුන් සමග එකම කැන්ටිමට පැමිණ ආහාර ගනිති. එකට කෝපි බොති. සේවක යෝජනා හා චෝදනාවලට ඔවුහු පුදුම ඕනෑකමකින් සවන් දෙති. එහෙත් ඒවා ඉදිරිපත් කළයුත්තේ පුද්ගලිකව විනා කණ්ඩායම් වශයෙන් නොවේ. නව නිපැයුම් ක්‍රමවේද හඳුන්වා දී දුෂ්කර ඉලක්ක සපුරාලන සේවකයින්ගේ මේසය අසලටම පැමිණ සුබ පැතීමට ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී තැන කටයුතු කරයි. ඔවුන් වෙනුවෙන් සාද සංවිධානය කරයි. එකිනෙකාගේ වැටුප් හා දිරි දීමනා අනෙකා නොදන්නා රහස්‍ය වටපිටාවක් සමාගම් තුළ ස්ථාපිත කොට තිබේ. උසස් නිලධාරීන් ඇදහිය නොහැකි වැටුප් හා දීමනා ලැබුවද, බාහිර පෙනුමෙන් සැවොම සමාන යැයි පෙන්වන වැඩ සංස්කෘතියක්, මානව සම්පත් බලධාරීන් විසින් අති සියුම් ලෙස නිර්මාණය කර ඇත. ඇමරිකාවේ සේවක වැටුප් වසර 44ක් තිස්සේ එකතැන පල්වෙමින් තිබෙන්නේ, හාම්පුතුන්ගේ මෙම ලස්සන මැජික් සංදර්ශනයට සැවොම රැවටී ඇති නිසා යැයි ජෝර්ග් ස්ප්‍රේව් කියයි. ‘ලෝකයේ කම්කරුවනි, හාම්පුතුන්ගේ ඒකාධිකාරී බලයට හා මර්දනයට එරෙහිව යූ ටියුබ් වෙත ලොග් වව්!’ ස්ප්‍රේව්, අන්තර්ජාලය ඔස්සේ නංවන සොඳුරු අඬහැරය එයයි.